"Udisao sam svjezu majsku noc, mladu i iskricavu, volim proljece, mislio sam, volim proljece, neumereno i neotezalo, budi nas vedrim lakomislenim zovom da pocnemo iznova, varka i nada svake godine, novi pupovi nicu iz starih stabala, volim proljece, vicem u sebi uporno, prisiljavam se da poverujem, krio sam ga od sebe ranijih godina, a sad ga zovem, nudim se da me obuzme, dodirnem cvijet jabuke kraj puta, i glatku novu grancicu, sokovi zubore njenim bezbrojnim zilicama, tok im osjecam, neka mi kroz jagodice predu u tjelo, jabukov cvat da nikne na mojim prstima, i prozirno zeleno lisce na mojim dlanovima, da budem blag miris vockin, i njena tiha nebriga, nosicu ocvjetale ruke pred zadivljenim ocima, pruzacu ih kisi hraniteljki, u zemlju ukopan, nebom hranjen, proljecima obnavljan, jesenima smirivan, dobro bi bilo poceti sve iz pocetka.
A pocetka vise nema, niti je vazan, niti znamo kad bude, poslije ga odredujemo, kad smo u virovima, kad se sve samo nastavlja, i onda mislimo da je moglo biti nekako drugacije, a nije."
Veliki pisac Mesa Selimovic rodjen je 26. aprila 1910. u Tuzli, u imucnoj trgovackoj porodici. U rodnom mestu zacrsio je osnovnu skolu i gimnaziju s velikom maturom.
Studirao je na Filozofskom fakultetu (grupa za srpski jezik i jugoslovensku knjizevnost) u Beogradu. Profesori su mu bili Bogdan Popovic, Pavle Popovic, Vladimir Djorovic, Veselin Cajkanovic, Aleksandar Belic i drugi. Ucestvovao je u naprednom studenskom pokretu Univerziteta u Beogradu.
Po zavrsetku studija predaje u Gradjanskoj skoli trgovackog smera, da bi zatim bio postavljen za profesora gimnazije u tuzli.U to doba aktivno ucestvuje u Sokolu, igra fudbal, polaze (1939) profesorski ispit na Filozofskom fakultetu u Beogradu.
Mesa selimovic je ucesnik NOB od 1943. godine. Posle rata postaje profesor Vise pedagoske skole u Sarajevu, a potom je izabran za docenta Filozofskog fakulteta u Sarajevu (predmet: teorija knjizevnosti). Godine 1953. ostao je bez posla posto je strucna komisija na Fakultetu dala prednost drugom kandidatu. Posredi je bio politicki obracun sa piscem, ciji nosioci nisu indetifikovani.
Mesa Selimovic je neko vreme bio predsednik Udruzenja knjizevnika Bosne i Hercegovine, zatim predsednik Saveza knjizevnika Jugoslavije. Bio je redovan clan Akademije nauka ui umetnosti Bosne i Hercegovine i redovan clan Srpske akademije nauka i umetnosti.
Za svoja dela Selimovic je primio niz najvisih priznanja: Njegosevu nagradu, NIN-ovu i nagradu AVNOJ.
Selimovic je pisac koji se razvija sporo ali sigurno ka onome sto se u knjizevnosti prihvata kao nesumnjiva vrednost i veliki pisac. Od prve zbirke pripovedaka, Prva ceta (1950), preko romana Tisine (1962), Magla i mjesecina (1966), Dervis i smrt (1966), Tvrdjava (1970), Ostrvo (1977) do sabranih dela u devet knjiga on razvija pouzdano i uporno svoju viziju o polozaju coveka u svetu, o granicama njegovih moci i tragicnosti njegovog postojanja.
Pre nego sto nastavim sa njegovom biografijom, citiracu vam nekoliko izvoda iz njegove knjige Dervis i smrt, koja po meni nema premca kako u nasoj celokupnoj, tako i u svetskoj knjizevnosti.
citati:
Cetrdeset mi je godina, ruzno doba: covjek je jos mlad da bi imaozelja a vec star da ih ostvaruje. Steta sto nemam deset godina vise pa bi me starost cuvala od pobuna, ili deset godina manje pa bi mi bilo svejedno.
Smesno je mozda , bio sam covjek s onim od juce, i hocu da budemcovjek s ovim od danas, drukcijim, mozda i suprotnim, ali me to ne buni, jer covjek je promjena, a zlo je ako neposlusamo savjest kad se javi.
Mlade djevojke zamisljaju zivot i vjeruju rijecima. Starice se boje smrti i s uzdahom slusaju o raju.
Bez zelje da se ima, bez mogucnosti da se potpuno dozivi, bez snage da se ode.
Nikad covjek ne smije misliti da je siguran, ni da je umrlo sto je proslo.
Nista nemam osim uvjerenja da sam castan, ako i to izgubim, bicu rusevina.
Testijom ne mozes zahvatiti cijelo more, ali i ono sto
zahvatis i to je more.
Svako svoje zna.
Poznavati se, znacilo bi znati ono sto ne treba.
Vratio se u svoj rodni kraj, sa velikim zavezljajem knjiga, siromasan i bogat, a pun znanja koje nikome nije trebalo osim njemu.
Nezadovoljstvo je kao zvijer, nemocna kad se rodi, strasna kad
ojaca.
Rasuli smo se, samo nas nesrece okupljaju.
Uvjek svi znaju za nesrecu i zlo, samo dobro ostaje skriveno.
Nista nije nase osim varke, zato se cvrsto drzimo za nju.
Mi nismo nesto u necemu, vec nista u nicemu.????
Slab je koji trazi, a slabo je i sto se od njega trazi.
Kad vidis da mlad covjek stremi u nebo, uhvati ga za nogu i
svuci na zemlju.
Oslonimo se na ljudske poroke, kad ne mozemo drukcije.
Nije vazno sto ne cinimo dobro, vazno je da ne cinimo zlo.
Nije covjek ono sto misli, vec ono sto cini.
Nikad nema onih koje trazis.
- Sta je prava ljudska misao?
- Koja se obicno nikome ne govori.
... nesreca je sto kod nas svako misli da je na pravom mjestu,i svako svakome je moguci suparnik; ljudi preziru one koji ne uspiju, a mrze one koji se uspnu iznad njih; navikni se na prezir
ako zelis mir, ili na mrznju ako pristanes na borbu. Ali ne ulazi u okrsaj ako nisi siguran da ces oboriti protivnika. Ne upiri prstom na tudje nepostenje ako nisi dovoljno jak da to ne moras dokazivati.
Trebalo bi ubijati proslost sa svakim danom sto se ugasi.
Izbrisati je, da ne boli. Lakse bi se podnosio dan sto traje,ne bi se mjerio onim sto vise ne postoji. Ovako se mjesaju utvare izivot, pa nema ni cistog sjecanja ni cistog zivota.
... sve je moguce, sve je na dohvat ruke, samo se covjek ne smije predati. Tesko je dok se ne odlucis, tada sve preprekeizgledaju neprelazne, sve teskoce nesavladive. Ali kad seotkines od sebe neodlucnog, kad pobijedis svoju malodusnost,otvore se pred tobom nesluceni putevi, i svet vise nije skucen ni pun prijetnji.
U ratu nije dosadno, ni u nesreci, ni u muci.
Ko oprosti, on je najveci.
Lijepo je osecanje ponosa, brani nas od kajanja.
Nikad niko ne doceka, svako uvjek na kraju ostane sam. Jednaki smo, nesrecni smo, ljudi smo...
Dusa moze cesto da odrzi tijelo, ali tijelo dusu nikad; ona posrce i gubi se sama.
Covjek je stvoren da bude uhvacen kad - tad.
Nekad i sad to su dva covjeka.
Lako ce se sporazumjeti dva covjeka koji misle.
Teze je nesto braniti nego napadati, jer ono sto se ostvaruje
neprestano se haba, neprestano se odvaja od zamisli.
Kud vojska prodje, trava ne nice, ali nicu djeca.
... prica o Aleksandru Makedonskom... Car je, prica se tu,
dobio na poklon divne posude od stakla. Poklon mu se veoma svidio, ali je ipak sve polupao. -Zasto? Zar nije lijepo? - pitali su ga.
- Bas zato- odgovorio je on. -Toliko su lijepe, da bi mi bilo
tesko da ih izgubim. A vremenom bi se jedna po jedna razbijala, i ja bih zalio vise nego sad.
Krijemo ljubav, tako je i ugusimo.
Nema ljudi koji su uvek dobri.
Covjek dobija kad daje.
Covjek nije drvo, i vezanost je njegova nesreca, oduzima mu hrabrost, umanjuje sigurnost. Vezuci se za jedno mesto, covjek prihvata sve uslove, i cak i nepovoljne i sam sebe plasi neizvjesnoscu koja ga ceka. Promjene mu lice na napustanje, nagubitak ulozenog, neko drugi ce zaposjesti njegov osvojeni
prostor, i on ce pocinjati iznova. Ukopavanje je pravi pocetak starenja, jer je covjek mlad sve dok se ne boji da zapocinje.
Tako je bolje, bez slatkih rijeci, bez praznog smijeska, bez varanja. Sve je lijepo dok nista ne trazimo, a prijatelje je opasno iskusavati. Covjek je vjeran samo sebi.
Ljubav je valjda jedina stvar na svijetu koju ne treba
objasnjavati ni traziti joj razlog.
Postujem ljude koji i u nesreci ostanu plemeniti.
Nista nije toliko naopako kao dobro ucinjeno s ciljem, ni toliko glupo kao covjek koji nesto hoce po svom kalupu.
Od pamtivijeka sinovi su nerazumniji od oceva, i razuma bi tako sasvim nestalo, ali srecom, sinovi postanu razumni cim postanu ocevi.
Stecene navike gone na ponavljanje postupaka, osjecaj sigurnosti oduzima razbor, zelja za odmazdom ubrzava odluke.
Nista ne treba cekati, svemu treba ici u susret.
Ljubav je sebicna.
Sto je veca visina, veca je i pustos.
Ni s kim istorija nije napravila takvu salu kao s nama. Do juce smo bili ono sto danas zelimo da zaboravimo. Ali nismo postali ni nesto drugo. Stali smo na pola puta, zabezeknuti. Ne mozemo vise nikud.
Izgleda da je zaista teze onima koji ostanu.
Nemojte nikad reci da ste sreli najglupljeg covjeka; uvjek
se moze desiti da ga neko pretekne!
Covjek nikad ne treba da ode, kad ima razloga da ostane.
Covjek je proklet, i zali za svim putevima kojima nije prosao
Jos u Tisinama Mesa Selimovic ispoljava visoku meru umetnickog sluha za slozenost psihickog zivota coveka, refleksivnost visokog stepena koja omogucuje da vidimo: covekove probleme u procesima, granjanja relativnosti, mreze svesti koja nastoji da zahvati veliku tajnu sveta. Osim toga prisutan je specifican lirizam duha koji se, cestouzdrzan, oseca nad zivotnim oblicima, “saznanja koja se ostvaruju a nisu ni diskurzivna ni intuitivna, vec specificno umetnicka u najuzem smislu reci” (Nikola Milosevic, Roman Milosa Crnjanskog, 1970). Taj roman o ratniku povratniku, u stvari, naznacio je citav niz opsesivnih, problemskih tacaka u delu Mese Selimovica: usamljenost, odnos sveta i pojedinca, izbor vlastitog puta I neizvesnost, kolebljivost svesti pored kontradikcijama sveta, mogucnost i nemogucnost ljubavi u svetu, osecanje gubitnicke sudbine coveka. Istini za volju, nasa knjizevnost je vec bila do pojave ovog romana (1962) prosirila zone antropoloskih, psiholoskih i estetskih mogucnosti istrazivanja coveka, ali su ovim romanom Mese Selimovica prilozene izvesne osobenosti koje su intezivirale pravo knjizevnosti na slobodno istrazivanje, na vidjenje coveka kao protivrecnog, kontradiktornog, tajnovitog bica. Linija uspona velikog pisca, koja ce kulminirati fascinantnom umetnickom energijom u romanu dervis i smrt, imala je u romanu Tisine jednu od svojih bitnih stanica, onu koja sabira, ispituje i utvrdjuje umetnikovu snagu, odredjujuci joj buduci tok i smer.
Kretanje svesti od neke zamisli do cina, intuicija velike tragike kojom je svet ispunjen, nagovestaj vecite teme: gubitak brata-sve su to elementi jedne vizije sveta koju, nazalost, tadasnja nasa knjizevna kritika nije osetila, ili bar ne u dovoljnoj meri. Tisine su bile roman koji dovrsava jednu etapu u razvitku velikog pisca; to je priprema majstora romana za presudan uspon ka velikom kraljevstvu izraza. U tom romanu ima i unutarnjih monologa, ima one specificne selimovicevske arome recenice, koja je, sva, process upitanosti nad svetom i njegovim tajnama, ima sintaksicke razudjenosti koja docarava samoispitivanje duha i duse.
Mogucnost i slavu velikog pisca, medjutim, Mesa Selimovic je osvojim remek delom, romanom Dervis i smrt (1966).
Sveden na osnovni fabulativni tok, Dervis i smrt je roman o zivotu jednog vernika koji prestaje da to bude, jednog muslimanskog dostojanstvenika koji na pocetku ima, kao znak, konformizam, vernicku odanost, a na kraju uzasnuti jereticki nered i tragizam.
Fibula romana ostvarena je na klasican nacin, belezenjem u prvom licu nesrecne sudbine Haruna, brata Ahmeta Nurudina, “svjetla vere”, seika tekije u jednoj bosanskoj kasabi. Taj nesrecni mladic, Nurudinov brat, otkrio je dotle strogo cuvanu tajnu o pogubljenju jedne nevine licnosti I na taj nacin se izlozio osvetnickim furijama Velikog mehanizma vlasti Osmanske carevine. Ta tragicnoscu prozeta istorija Ahmeda Nurudina, nijansirana, rafinirano vodjena, jeste u stvari prica o duhu coveka koji zeli da opstane ali I da zivi kao covek. Ove cetiri poslednje reci znace: da zivi slobodno, u skladu s pojmom covecnosti, pravicnosti i Sistine.
Postepeno, sjajnim treperenjem senzibilnosti; i misli utkane u tu senzibilnost, ta nostalgicna saga o coveku sa sublimiranim zahtevima prema svetu postaje istorija jednog nemocnog bica koje cini sve da spase svoga brata a postize ono sto je duhu totalitarnih sistema neizbezno: ne spasavsi brata, upropascuje vlastiti zivot. Lucidna i duboka melanholija ove price, sjaj njenih preliva, trafgocnost atmosfere ljudskog poraza, ukus za dramu ljudskog postojanja koje stalno iskusava sebe-sve je to, namah, ucinilo od ovog dela Mese Selimovica jedan sjajan, neobilazan znak velicine duha u vremenu.
Citav roman Dervis i smrt upravo je treperenje Nurudinove svesti nad cinjenicom covekove nemoci u svetu, tacnije receno, covekove nemoci da pomogne sebi i bliznjima. Refren koji cini okvir brojnih Nurudinih meditacija sacinjava stih iz Kurana casnog:
Pozivam za svjedoke vrijeme, pocetak i svrsetak svega
-da je covjek uvijek na gubitku.
Saznavsi za sudbinu svoga brata-da je zadavljen rukom krvnika u nekoj od tvrdjava kasabe-seik Ahmed Hurudin se buni protiv okrutne vlasti koja je to ucinila, ali, pobunivsi se protiv nje, primenjuje slicna sredstva u savladjivanju vlastitih neprijatelja pa, na kraju, biva zadavljen svilenim gajtanom, tim zlokobnim sredstvom osmanlijskog obracunavanja sa protivnicima. Medjutim, umetnicka izvrsnost i sjaj ovog dela nisu, naravno, samo u tome uvidjanju: da je mehanizam vlasti, moci, jaci od svakog probudjenog, moralno odgovornog pojedinca; velicina ovog romana Mese Selimovica u tome je sto se u njemu covek ipak buni, i istrajava u pobuni, protiv svega zla i nasilja, protiv divlje stihije u svetu koja u izvoristu nema nista drugo do-britalnost, silu, zlo. Zato je ovo prvi roman na nasem jeziku koji se s krajnje strasnom intezivnoscu pita: sta je covek; sta je dobro i zlo; sta su Pravda i zakon u svetu i koji su njihovi izvrsioci; ima li u svetu ljubavi i dokle sezu njene moci; moze li covek nesto uciniti da bi ziveo u saglasnosti s vlastitim pojmom?
Postoje u svetu, pojednostavljeno receno, oni koji love, i oni koji su lovljeni, oni koji ometaju zivot i oni koji rade na njegovom rastu i rascvetavanju, postoje oni sa dubinskim obzirima prema Bogu u ljudima i oni koji su liseni bilo kakvih obzira. Izmedju te dve strane postoji neumitna, stalna, opasna borba koja se ispoljava u bezbroj oblika, da bi se u konacnom smrt, kao velika ravnateljica sveta, pojavila kao neizbezni sudija.
Eticka, umetnicka i duhovna lucidnost ovog velikog dela Mese Selimovica jeste u tome sto izvaredno duboko i umno vidi slozenost i tajanstvenost ove borbe. Ahmed Nurudin je veliki junak i u porazu jer zna da covek mora ziveti po svojim, ne po zooloskim zakonima opstanka. Taj "nas Kjerkegor*", zalutao u bosansku kasabu, covek je velikih misli i strasti u vremenu malih horizonata i malih prizemnih ambicija.
*Ovde cu da prekinem biografija, pa da se nadovezem na uticaj danskog mislioca i filozofa Sjerena Kjerkegora, cije je ucenje izgleda presudno uticalo na nase velike pisce.
Evo jednog podatka o Ivi Andricu: " Knjiga danskog Mislioca Kjerkegora Ili..ili, koju je uspeo da unese u zatvor, ostavila je tragove ne samo u samotnickog melanholiji Eh Ponta nego i u dozivljaju zivota i sveta kao tamnice u mnogo kasnije objavljenoj Prokletoj avliji.
Za ovog mislioca kazu da je- ostajuci u kritickoj opoziciji prema malogradjanskoj sredini Danske svoga vremena i prema sluzbenom hriscanstvu i njegovoj crkvi-bio poput Sokrata ziveci svoju filozofiju kao svoj licni stav i primerno je izrazavajuci.
Mozda je njemu jedino nedostajala verna i brizna Ksantipa, jer je ovaj mislilac odgajan u strogom religioznom duhu, opterecen od strane svoga oca tvdnjom da ce ga stici kazna jer je jednom u mladosti hulio na Boga, poceo da zivi u iscekivanju neodredjene kazne.
Zato je raskinuo veridbu sa devojkom u koju je bio i ostao trajno zaljubljen, za razliku od Sokrata
"> 